Bước vào đời

Nhóm sáng lập công ty cũng là nhóm chủ chốt của nhà báo gồm năm người: cụ Huỳnh Thúc Kháng, ông Trần Hoành tức Cửu Cai là một bạn tù Côn Lôn của cụ Huỳnh, đã nhận ra giúp cụ giữ việc quản đốc nhà in, ông Trần Đình Phiên là một nhà nho đã tham gia phong trào Duy Tân ở Phan Thiết khoảng trước năm 1908, là một sáng lập viên của Hội Liên Thành đã thôi việc để ra Huế giúp cụ Huỳnh giữ việc quản lý nhà in và nhà báo, anh Nguyễn Xương Thái bấy giờ đã từ chức thư ký ở Sở Thương Chính Tourane để ra giúp cụ Huỳnh trong việc văn thư, và tôi thì giúp cụ Huỳnh trong việc biên tập tờ báo.

Có một điều đáng ghi nhớ là năm người đảm đương sáng lập công ty thì lại không ai có đồng nào mà góp cổ phần. Thế là những người góp nhiều cổ phần, nhất là một số người tiến bộ ở Phan Thiết, cho chúng tôi mượn cổ phần của họ để có điều kiện hợp pháp mà đứng chân sáng lập viên. Nhưng lại còn vấn đề khó khăn nữa là trong năm người chúng tôi, trừ ông Trần Đình Phiên là anh ruột ông Trần Đình Nam, bốn người khác không ai có bà con gì ở Huế có thể đến ở trọ được.

May thay trong số những đồng bào có xu hướng tiến bộ ở Huế bấy lâu đã từng giúp cho công việc thành lập công ty có cụ Trần Kiếm Trình là một nhân sĩ có danh vọng và đức độ, trước kia có tham gia Hội đồng tư vấn hàng tính và người cháu gọi bằng cậu là ông Phan Đăng Nghiệp vốn tốt nghiệp trường Quốc tử giám nhưng không ra làm quan, hai cậu cháu chung nhau mở rạp chiếu bóng Tân Tân ở Huế. Nhờ hai cậu cháu ấy giúp đỡ từ chuyện ăn ở của chúng tôi (cụ Trần Kiêm Trình cho năm người chúng tôi ở ngay trong nhà cụ cả mấy tháng trời và lo đi tìm thuê nhà cho mỗi người chúng tôi) đến chuyện mua nhà và sửa sang nhà cửa để đặt nhà in và nhà báo, các vấn đề đều được giải quyết xong xuôi, chúng tôi không phải lo lắng gì cả. Điều đáng chú ý là trong tình hình chính trị bây giờ, công khai ủng hộ một cách tích cực tờ báo của dân do một người cựu chính trị phạm chủ trưong, bất chấp sự nghi kỵ của nhà cầm quyền phản động, là một thái độ đang cảm hiếm có.

Có thể nói rằng tờ báo Tiếng Dân đáp ứng nguyện vọng tha thiết của tầng lớp nhân dân tiến bộ của xứ Trung kỳ và nói chung của cả nước mà ra đời được thuận tiện, là nhờ sự giúp đỡ nhiệt tình vô tư và dũng cảm của bao nhiêu người. Nhắc lại những điều ấy trong khi một số đông những người ấy không còn nữa, tôi không thể ngăn được cảm xúc ngậm ngùi.